مختصری در مورد تاریخچه آموزش سه تار نوازی

سه تار از سازهای بسیار قدیمی و پایه ای در موسیقی ایران زمین می باشد. از خانواده ساز هایی مانند تنبور و بسیار نزدیک به ساز تار ایرانی است. استفاده از ساز سه تار در موسیقی دستگاهی و بسیار یاز گوشه نوازی های ایران امروزه بسیار فراوان شده است. ساز سه تار در دسته بندی سازهای زهی و مضرابی قرار می گیرد.

بسیاری ساز سه تار را در مسیر تکامل ساز عود و تنبور خراسانی از زمان باستان در نظر می گیرند. تصاویر ساز سه تار در نقوش دوره ی ساسانی و حتی قبل از آن دیده شده است ، از این رو قدمت ساز سه تار را می توان بیش از یک هزار سال تخمین زد که در دوره های مختلف دست خوش تغییراتی شده است.

سه تار در زمان میرزا علی اکبر خان فراهانی و پسران او میرزا عبدالله و آقا حسینقلی که در اواخر دوران قاجار زندگی می کردند به عنوان یک ساز مستقل ایرانی شناخته شد و مانند تار جزو سازهایی بوده که ردیف موسیقی ایرانی با آن نواخته می شده است.

ویژگی های خاص سه تار در طول تاریخ این ساز ایرانی را مورد توجه بسیاری هنر دوستان ، شعرا ، عشاق و حتی پادشاهان قرار داده است و بسیاری از بزرگان تصوف و عرفان مانند مولانا ، در سیاحت معنوی خود از این ساز بهره جسته اند.

یکی از استادان مسلم و چیره دست سه تار نوازی ایران استاد جلال ذوالفنون بود که با صدای نواختن سه تار خود روح و جان دوباره ای به محافل هنری می داد.

در گذشته آموزش سه تار به صورت کاملا سنتی انجام می شده است که بسیاری از بزرگان موسیقی سنتی و بخصوص سه تار از سنین کودکی در مکتب اساتید خود پرورش می یافتند. می توان به جرات گفت که به نوعی اصول و فنون سه تار نوازی سینه به سینه و نسل به نسل منتقل می شده است.

اما در سال های اخیر با پیشرفت تکنولوژی در کنار آموزشگاه های سه تار و دانشکده های موسیقی ، کتب و فیلم های آموزشی توسط اساتید بزرگی همچون جلال ذوالفنون گردآوری و منتشر گردیده است.

سه تار درونی ترین و متمرکز ترین ساز است ، آن را بیشتر برای دل خود می نوازند تا برای دیگری.

ساز سه تار چه خصوصیاتی دارد؟

ممکن است قبل از اقدام به خرید ساز و شروع آموزش سه تار ، این سوال در ذهن هنرجویان شکل بگیرید: که ساز سه تار در مقایسه با سازهای دیگر چه خصوصیاتی دارد؟

1. ساز سه تار به نسبت دیگر سازها ، دارای حجم صوتی کمتری می باشد ، ولی در عین حال لطیف ، نافذ ، ظریف و دلنشین است. از این رو بسیاری از عرفا در خلوت خویش یا در دورهمی های کوچک عارفانه از سه تار استفاده می کردند.
2. ساز سه تار در بین سازهای مضرابی در موسیقی ردیف ، تنها سازی است که مضراب مجزا نداشته و با ناخن سبابه نواخته می شود. که حس صمیمیت بیشتری بین نوازنده و ساز سه تار بر قرار می نماید.
3. ابعاد و وزن سه تار در برقراری ارتباط معنوی بین ساز و نوازنده بسیار موثر است. کوچکی جثه ، وزن کم سه تار در هنگام بغل گرفتن ساز هنگام نواختن باعث ارتباط عمیق تر نوازنده با ساز و کنترل بیشتر بر قدرت فکر و عضلات می باشد. 
4. کمی حجم صوتی ساز سه تار باعث شده تا در گذشته کمتر چهره ای در محافل عمومی پیدا کند و از طرفی موقعیت خاص خود را در خلوت نوازنده و شنونده تحکیم بخشد. البته امروزه با بودن استدیو های ضبط و آمپلی فایر حجم صوتی سه تار قابل افزایش است تا در محافل عمومی هم بتوان از صدای زیبای این ساز بهره جست. البته حجم کم صدای سه تار برای بسیاری از هنرجویان و اساتید فرصت مناسبی را بوجود می آورد تا در هر جا و هر زمانی بتوانند به تمرین و نواختن سه تار بپردازند. 
5. به دلیل اینکه مضراب در ساز سه تار در حالت عادی به چند سیم همزمان برخورد می کند ، امکان ایجاد کوک های متنوع برای نوازنده جهت ایجاد چند صدا بر روی این ساز وجود دارد. شیوه های نوینی که استاد احمد عبادی در کوک سه تار ایجاد نمود و مشتمل بر هفتاد کوک می باشد نمونه بارزی از قدرت فوق العاده این ساز است.
6. از دیگر نکات مثبت سه تار می توان به تعداد کمتر سیم ها ، عدم وجود عوامل تغییر دهنده صدا ، مثل هم کوکی سیم ها ، نداشتن پوست ( برخلاف ) تار و … اشاره کرد. صدای این ساز خالص و نافذ بوده و از طرفی کمتر دچار تغییر کوک در حین نواختن می شود. پس هنرجو کمتر با مشکل تاثیر عوامل محیطی و خارج شدن ساز از کوک مواجه می شود. 
7.  ساز سه تار از معدود سازهایی در موسیقی ایرانی می باشد که همنوازی و گروه نوازی آن ( گروه نوازی سه تار ) از زیبایی خاصی برخوردار است.

چگونه نواختن سه تار را آغاز کنیم؟

برای کسانی که قصد دارند سه تار نوازی را بدون استاد فرا بگیرند این نوع روش آموزشی هم می تواند جذاب و هم سوال بر انگیز باشد . البته آموزش مجازی سه تار یا همان آموزش از طریق اینترنت امروزه به علت های گوناگونی طرفداران زیادی پیدا کرده است . به لطف گسترش شبکه های اجتماعی در بستر اینترنت تقریباً هر مهارتی را می توان فرا گرفت . البته این بدین معنی نیست که بدون استاد می توان تمام این مسیر را به تنهایی پیش رفت . در روش اول هنر آموزان در بستر اینترنت و شبکه های اجتماعی به صورت مجازی با اساتید در ارتباط هستند و نیاز به حضور فیزیکی در آموزشگاه ها موسیقی وجود ندارد. در روش دوم با استفاده از ترکیبی از کتب آموزشی و فایل های مالتی مدیا و همچنین مقالات و ویدیو های تخصصی که در بستر اینترنت وجود دارند پروسه آموختن سه تار برای هنر جویان به پیش می رود. یادگیری ساز سه تار هم از این قاعده کلی مستثنی نیست.

مزایای آموزش سه تار به روش مجازی چیست؟

اولین چیزهایی که می توان در رابطه با مزایای آموختن سه تار به روش مجازی گفت “زمان و هزینه” می باشد. بخصوص برای هنرجویانی که در شهرهای بسیار شلوغ و پر ترافیک زندگی می کنند زمان می تواند یک فاکتور مهم برای حضور در کلاس باشد. هزینه کلاس های مجازی به مراتب از کلاس های حضوری نیز کمتر می باشد. 

در زمینه آموزش مجازی رایگان وب سایت های بسیاری اقدام به تهیه مقالات و ویدیو های بصری زیبایی برای فراگیری ساز های مختلف از جمله سه تار کرده اند. هنرجویان با یک جست و جوی ساده در گوگل می توانند بسیاری از این وب سایت ها و ویدیو های آموزشی سه تار را پیدا کنند. 

در میان این جست و جو های اینترنتی ممکن است کاربران با سوالاتی روبرو شوند که می تواند باعث کاهش انگیزه آنان در مورد یادگیری ساز سه تار شود.

ولی خبر خوب این است که ما در این مقاله قصد پاسخ گویی با این سوالات را داریم!

چه کتابی برای آموزش سه تار نوازی مناسب است ؟

برای شروع آموختن سه تار نوازی تهیه یک کتاب خوب می تواند بر روند کار هنرجویان بسیار تاثیر گذار باشد. پیشنهاد ما در این مقاله جلد اول آموزش سه تار از استاد جلال ذوالفنون است. که به همراه یک سی دی صوتی ارائه می شود و ویدیو های بسیاری در بستر اینترنت بر مبنای آموزه های این کتاب ضبط شده است.

اما علت های انتخاب این کتاب چیست؟

• از سطح بسیار مبتدی شروع به آموزش سه تار نوازی کرده است. بنابراین یک هنرجوی مبتدی بدون داشتن اطلاعات پایه از مفاهیم پایه در تئوری موسیقی می تواند با این کتاب سه تار نوازی را فرا بگیرید.
• در این کتاب علاوه بر تمرین های کلیدی هنرجو می تواند با گوشه ها و درآمد و پیش درآمد و چهار مضراب در هر دستگاه موسیقی آشنایی پیدا کند.
• روند آموزشی در این کتاب هنرجو را به روش بسیار ساده با تکنیک های سه تار نوازی از قبیل ریز نوازی ، نواختن صحیح دراب و نواختن تکیه ها در سه تار و مفاهیم خط اتصال و شلال و بسیاری از موضوعات دیگر آشنا می سازد.
• علاوه بر این در بین درس ها و تمرین های این کتاب هنرجو با آهنگ های زیبا و تصنیف های جاویدان ایرانی و نحوه نواختن آن ها نیز آشنا می شود. که این برای هنرجو تفریحی برای جلوگیری از خستگی و یک نواختی تمرین های کتاب می باشد و می تواند انگیزه هنرجو را برای فراگیری تکنیک های بیشتر بالا ببرد.

چطور یک سه تار مناسب تهیه کنیم ؟

در آموختن سازهای مختلف داشتن یک ساز مناسب می تواند همانند کتاب آموزشی خوب به هنرجویان کمک کند. سوال های زیادی برای خرید سه تار مناسب برای خیلی از هنرجویان پیش می آید. که مهم ترین این سوالات این است که : سه تار مناسب را از کجا تهیه کنیم و برای خرید سه تار به چه نکاتی باید دقت کنیم.

برای خرید سه تار آشنایی با اجزای سه تار و جنس سه تار بسیار مهم است. همراه داشتن فردی وارد به سه تار می تواند هنگام خرید سه تار مناسب بسیار سودمند باشد.

اما مهمترین چیز این است که شما باید ساز را دست بگیرید و ببینید آیا این ساز به دست شما می نشیند یا خیر. پس حتما مدتی هر چند کوتاه با سه تار بنوازید ، ببینید آیا صدای سه تار به دلتان می نشیند؟ آیا سه تار خوش دست است و به راحتی می توانید با آن کمی بنوازید ؟ آیا خوش ساخت است و ظرافت های ساخت در آن رعایت شده است ؟ حتما دقت فرمایید که صفحه و یا کاسه آن ترک نداشته باشد و در کل دقت کنید که تعادل وزنی در مرکز دسته رعایت شده است یا خیر. مسلما امروزه مهر ساز نشانه کیفیت آن نیست. فقط تضمین فروشنده بر این موضوعات هست که می تواند تا حدی اطمینان خریدار را جلب نماید. خرید یک ساز بی کیفیت و گران مسلما بر روند آموزش شما تاثیر می گذارد و در نهایت باعث پشیمانی شما می شود. خرید حضوری سه تار یا خرید سفارشی از سازندگان معتبر فعلا بهترین راه برای خرید سه تار با کیفیت هست. خلاصه اولویت خود را بر صدای ساز قرار دهید که در کنار کیفیت فقط یک صدای گوش نواز است که می تواند به شما آرامش دهد. کیفیت ساخت و ظاهر ساز مواردیست که در کنار صدای سه تار می تواند جنبه کاربردی و بصری ساز را بالا ببرد. حتما در خرید سه تار از تجربه افراد وارد به این ساز بهره ببرید. 

نوازندگان و اساتید مشهور سه تار در ایران :

اساتید و نوازندگان بزرگی در مکتب سه تار نوازی ایران زمین تربیت شدند که گام های بلندی در جهت پیش برد کیفی این ساز هم از جهت ساخت و هم از جهت نوازندگی و آموزش به نسل های بعد از خود برداشتند. ما در وب سایت سه تارینو سعی بر آن داشتیم تا در هر مقاله شرح مختصری از زندگی و آثار این بزرگان نامی و هنرمندان ایران زمین تهیه کنیم. بی شک زحمات این عزیزان بر هیچ کس پوشیده نیست و آنچه امروز از آثار این عزیزان باقی مانده است نتیجه سال ها زحمت و رنج بسیار جهت زنده نگه داشتن این ساز ارزمند بوده است.

از جمله این اساتید و نوازنده گان چیره دست سه تار می توان به نام برخی از این بزرگان اشاره کرد:

میرزا عبدالله، درویش خان، ابوالحسن صبا، نور علی برومند، ارسلان درگاهی، یوسف فروتن، سعید هرمزی، داریوش صفوت، احمد عبادی، جلال ذوالفنون، محمدرضا لطفی، پرویز مشکاتیان، حسین علیزاده، داریوش طلایی، داریوش پیرنیاکان، مجید درخشانی، کیوان ساکت، حمید متبسم، مسعود شعاری